ટૂંકો જવાબ: થાઇરોઇડની તકલીફમાં થાક, વજનમાં ફેરફાર, ઠંડી અથવા ગરમી ન સહન થવી, ધબકારા, હાથમાં કંપારી, કબજિયાત, ઊંઘમાં ફેરફાર, વાળ ખરવા કે માસિકમાં ફેરફાર જેવા લક્ષણો થઈ શકે છે. પણ આમાંથી એક પણ લક્ષણ માત્ર થાઇરોઇડને સાબિત કરતું નથી. લક્ષણો સાથે તપાસ અને જરૂરી રક્ત પરીક્ષણો જોઈને જ કારણ સમજાય છે.
થાઇરોઇડ ગળાના આગળના ભાગમાં આવેલી નાની પતંગિયા આકારની ગ્રંથિ છે. તે શરીરના ઊર્જા વપરાશ, હૃદયની ધબકારા, તાપમાન, પાચન અને અન્ય ઘણી ક્રિયાઓને અસર કરતા હોર્મોન બનાવે છે. થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરે ત્યારે શરીરની ગતિ ધીમી લાગે, અને વધારે કામ કરે ત્યારે શરીર જાણે વધુ ઝડપથી ચાલતું હોય એવું લાગે. બંને સ્થિતિમાં લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં જુદા હોઈ શકે છે.
આ લેખ તમને કયા સંકેતો નોંધવા, ક્યારે તપાસ કરાવવી અને ક્યારે તાત્કાલિક મદદ લેવી તે સમજવામાં મદદ કરશે. તે વ્યક્તિગત નિદાન કે સારવારનો વિકલ્પ નથી.
થાઇરોઇડના લક્ષણો કેમ ગૂંચવણભર્યા હોઈ શકે?
થાક, ચિંતા, વજનમાં ફેરફાર અથવા વાળ ખરવા જેવી તકલીફો ઊંઘની અછત, લોહીની ઉણપ, તણાવ, ગર્ભાવસ્થા, અન્ય હોર્મોન સમસ્યા, દવાઓ અથવા ઘણી બીજી સ્થિતિમાં પણ થઈ શકે છે. તેથી ઇન્ટરનેટ પર એક યાદી સાથે તમારા લક્ષણો મેળ ખાઈ જાય એટલે જાતે નિદાન કરવું સલામત નથી.
સમયગાળો પણ મહત્વનો છે. થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરતું હોય ત્યારે લક્ષણો ઘણી વાર ધીમે ધીમે વધે છે. વધારે કામ કરતું હોય ત્યારે ધબકારા, કંપારી, ગરમી લાગવી અને ઊંઘમાં ખલેલ જેવા સંકેતો વધુ ઝડપથી ધ્યાનમાં આવી શકે છે. તેમ છતાં, કેટલાક લોકોને બહુ ઓછાં લક્ષણો હોય છે અને કેટલાકને લક્ષણો હોવા છતાં રિપોર્ટ સામાન્ય હોય છે.
ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે તમારી તકલીફો ક્યારે શરૂ થઈ, પરિવારમાં થાઇરોઇડ કે ઓટોઇમ્યુન બીમારી છે કે નહીં, તમે ગર્ભાવસ્થાની યોજના કરો છો કે નહીં અને તમે કઈ દવાઓ અથવા સપ્લિમેન્ટ લો છો તે પૂછે છે. પછી જરૂર મુજબ ગળાની તપાસ અને રક્ત પરીક્ષણ કરાય છે. NHSની દર્દી માર્ગદર્શિકા પણ સમજાવે છે કે લક્ષણો અને TSH, T4 જેવા રક્ત પરીક્ષણો સાથે મળીને મૂલ્યાંકન થાય છે.
થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરતું હોય ત્યારે કયા લક્ષણો થઈ શકે?
થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરવું એટલે હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ. તેમાં શરીરને જરૂરી કરતાં ઓછા થાઇરોઇડ હોર્મોન મળે છે. દરેકને બધાં લક્ષણો થતા નથી, પરંતુ નીચેના સંકેતોનો સમૂહ હોય તો ડૉક્ટરને બતાવવું યોગ્ય છે:
- સતત થાક, સુસ્તી અથવા ઊર્જા ઓછી લાગવી;
- ઠંડી બીજા કરતાં વધુ લાગવી;
- કારણ સ્પષ્ટ ન હોવા છતાં વજન વધવું;
- કબજિયાત;
- ત્વચા સૂકી થવી, વાળ સૂકા કે પાતળા થવા અથવા વાળ ખરવા;
- ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી, ધીમું વિચારવું અથવા મન ઉદાસ રહેવું;
- અવાજ ભરાવદાર લાગવો;
- માસિક અનિયમિત કે વધારે થવો;
- ચહેરા પર સૂજન, સ્નાયુ કે સાંધામાં દુખાવો અથવા ધબકારા ધીમા લાગવા.
NHSના હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ પેજ મુજબ આ લક્ષણો ઘણી વાર ધીમે ધીમે શરૂ થાય છે અને બીજા કારણો સાથે પણ જોડાયેલા હોઈ શકે છે. એટલે માત્ર વજન વધ્યું હોય અથવા માત્ર વાળ ખરતા હોય તે પરથી થાઇરોઇડની દવા શરૂ કરવી યોગ્ય નથી.
થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરવાનું એક સામાન્ય કારણ હાશિમોટોઝ થાઇરોઇડાઇટિસ નામની ઓટોઇમ્યુન સ્થિતિ છે, જેમાં શરીરની રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થા થાઇરોઇડને અસર કરે છે. અન્ય કારણોમાં થાઇરોઇડની પહેલાની સારવાર, ગળા આસપાસની સર્જરી અથવા અમુક દવાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. કારણ શોધવાથી આગળની તપાસ અને સારવારનો રસ્તો નક્કી કરવામાં મદદ મળે છે.
વાળ ખરવા કે વજન બદલાવ હોય તો શું હંમેશાં થાઇરોઇડ જ કારણ હોય?
ના. વાળ ખરવા, વજન વધવું કે વજન ઘટવું ઘણી સામાન્ય તકલીફો છે. તેમાં ઊંઘ, આહાર, માનસિક તણાવ, તાજેતરની બીમારી, લોહીની ઉણપ, અન્ય હોર્મોન સમસ્યા, પ્રસવ પછીનો સમય અને કેટલીક દવાઓનો પણ ભાગ હોઈ શકે છે. તેથી એકલાં લક્ષણ પર આધાર રાખીને થાઇરોઇડની દવા અથવા આયોડિનવાળો સપ્લિમેન્ટ શરૂ કરવો સલામત નથી.
ડૉક્ટરને મળતાં પહેલાં છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાંનો ફેરફાર નોંધવો મદદરૂપ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વાળ ધીમે ધીમે પાતળા થયા કે અચાનક ખૂબ ખરા? વજનમાં ફેરફાર સાથે ભૂખ, પાચન, ઊંઘ અથવા ધબકારા બદલાયા? માસિકમાં ફેરફાર ક્યારે થયો? આ વિગતો રક્ત પરીક્ષણ જેટલી જ ઉપયોગી થઈ શકે છે કારણ કે તે યોગ્ય પ્રશ્નો અને તપાસ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
થાઇરોઇડ વધારે કામ કરતું હોય ત્યારે કયા લક્ષણો થઈ શકે?
થાઇરોઇડ વધારે કામ કરવું એટલે હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ. તેમાં હોર્મોનનું પ્રમાણ વધારે હોય છે અને શરીરની કેટલીક ક્રિયાઓ ઝડપથી ચાલે છે. નીચેના લક્ષણો એકસાથે હોય તો સમયસર તપાસ કરાવો:
- ભૂખ સામાન્ય કે વધારે હોવા છતાં વજન ઘટવું;
- ધબકારા ઝડપથી, જોરથી અથવા અનિયમિત લાગવા;
- હાથમાં ધ્રુજારી, બેચેની, ચીડિયાપણું અથવા ચિંતા વધવી;
- ગરમી વધુ લાગવી અને પરસેવો વધારે થવો;
- ઊંઘ ન આવવી અથવા થાક સાથે પણ મન અશાંત રહેવું;
- સ્નાયુ નબળા લાગવા;
- વારંવાર શૌચ જવું અથવા પાતળા મળ થવા;
- ગળામાં સોજો કે ગાંઠ જેવું દેખાવું;
- માસિક હળવો અથવા અનિયમિત થવો.
NIDDKની હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ માર્ગદર્શિકા મુજબ ઝડપી કે અનિયમિત ધબકારા, કંપારી, ગરમી ન સહન થવી અને ગળામાં સોજો મહત્વના સંકેતો હોઈ શકે છે. ગ્રેવ્ઝ ડિસીઝ જેવી ઓટોઇમ્યુન સ્થિતિ, વધારે કામ કરતી ગાંઠ, થાઇરોઇડાઇટિસ અથવા થાઇરોઇડ હોર્મોન દવાની વધુ અસર પણ કારણ બની શકે છે. કારણ જાણ્યા વગર સારવાર એકસરખી હોતી નથી.
કેટલાક લોકોને આંખો લાલ થવી, સૂજન આવવી, દુખાવો થવો અથવા આંખ આગળ ધકેલાયેલી લાગવી જેવી તકલીફ થઈ શકે છે, ખાસ કરીને ગ્રેવ્ઝ ડિસીઝમાં. આવી નવી આંખની તકલીફ હોય તો વહેલી તકે આંખના નિષ્ણાત અને એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટની સલાહ લો.
બાળકો અને મોટી ઉંમરે લક્ષણો થોડાં જુદાં દેખાઈ શકે
બાળકો અને કિશોરોમાં થાક, વૃદ્ધિની ગતિમાં બદલાવ, શાળામાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી, કબજિયાત અથવા કિશોરાવસ્થાના સમય વિશે ચિંતા હોય તો તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી બની શકે છે. પરંતુ આ સંકેતોના બીજા કારણો પણ હોય છે. બાળક માટે કોઈ પણ ટેસ્ટ કે સારવાર બાળરોગ નિષ્ણાત અથવા એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટની સલાહથી જ કરાવવી જોઈએ. Child growth and puberty assessment લેખ એવી મુલાકાતમાં કઈ માહિતી મદદરૂપ થાય છે તે સમજાવે છે.
મોટી ઉંમરના લોકોમાં થાઇરોઇડ વધારે કામ કરતું હોય ત્યારે હંમેશાં હાથ કાંપવા કે વજન ઘટવા જેવા જાણીતા લક્ષણો સ્પષ્ટ ન હોય. ભૂખ ઘટવી, ઊર્જા ઓછી થવી, મન ઉદાસ રહેવું અથવા લોકોમાં ભળવાની ઇચ્છા ઓછી થવી જેવી તકલીફ પણ દેખાઈ શકે છે. નવી તકલીફને માત્ર ઉંમરનું પરિણામ માનીને ટાળી ન દેવી. ખાસ કરીને હૃદયની તકલીફ, ઓસ્ટિયોપોરોસિસ, ઘણા પ્રકારની દવાઓ અથવા લાંબા સમયથી ચાલતી બીમારી હોય તો ડૉક્ટરને સંપૂર્ણ દવાઓની યાદી બતાવો.
મહિલાઓ, ગર્ભાવસ્થા અને માસિકમાં ફેરફાર
થાઇરોઇડ હોર્મોન માસિક ચક્ર અને ગર્ભાવસ્થાને અસર કરી શકે છે, પરંતુ માસિક અનિયમિત થવાનું એકમાત્ર કારણ થાઇરોઇડ નથી. PCOS, વજનમાં ફેરફાર, પ્રોલેક્ટિનની સમસ્યા, તણાવ અને અન્ય કારણો પણ હોઈ શકે છે. તેથી માસિકમાં ફેરફાર સાથે વજન, વાળ, ત્વચા, ચિંતા અથવા ગળાના સોજા જેવી બીજી તકલીફ હોય તો સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન ઉપયોગી રહે છે.
જો તમે ગર્ભવતી હો, ગર્ભાવસ્થાની યોજના કરો છો અથવા થાઇરોઇડની દવા લઈ રહ્યા છો, તો વહેલી તકે ડૉક્ટરને જણાવો. ગર્ભાવસ્થામાં ટેસ્ટની સમજ અને દવાની જરૂરિયાત અલગ હોઈ શકે છે. દવા જાતે વધારવી, ઘટાડવી અથવા બંધ કરવી નહીં. PCOS અને બીજી હોર્મોન તકલીફો વિશે વધુ સમજવા માટે PCOS care in Ahmedabad વાંચી શકો છો.
ગળામાં ગાંઠ, સોજો કે ગળું ભરેલું લાગતું હોય તો શું?
ગળામાં ગાંઠ એટલે હંમેશાં થાઇરોઇડ કેન્સર એવો અર્થ થતો નથી. ઘણા થાઇરોઇડ નોડ્યુલ્સ બિનહાનિકારક હોય છે. છતાં, નવી ગાંઠ, ગળામાં વધતો સોજો, ગળું ભરેલું લાગવું, ગળવામાં તકલીફ, અવાજમાં સતત ફેરફાર અથવા શ્વાસમાં તકલીફ હોય તો તપાસ કરાવવી જરૂરી છે. ડૉક્ટર ગળાની તપાસ, રક્ત પરીક્ષણ અને જરૂરી હોય તો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા બીજી તપાસ સૂચવી શકે છે.
Thyroid nodule evaluation લેખમાં ગાંઠની તપાસ અને આગળની યોજના વિશે વધુ માહિતી છે. નોંધવા જેવી વાત એ છે કે ગાંઠની તપાસ અને હોર્મોનની તપાસ એકબીજાથી સંબંધિત હોવા છતાં અલગ પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે.
ટેસ્ટમાં શું જોવા મળે છે?
શરૂઆતમાં TSH અને Free T4 સામાન્ય રીતે મદદરૂપ રહે છે. TSH મગજની પિટ્યુટરી ગ્રંથિ બનાવે છે અને તે થાઇરોઇડને સંકેત આપે છે. Free T4 થાઇરોઇડ હોર્મોનનો કામ કરતો ભાગ બતાવે છે. ક્યારેક T3, એન્ટિબોડી ટેસ્ટ અથવા અન્ય તપાસની જરૂર પડે છે, પરંતુ દરેકને દરેક ટેસ્ટ જરૂરી નથી.
રિપોર્ટ પરની reference range લેબોરેટરી પ્રમાણે થોડું બદલાઈ શકે છે. તાજેતરની મોટી બીમારી, ગર્ભાવસ્થા, અમુક દવાઓ અને બાયોટિન જેવા સપ્લિમેન્ટ રિપોર્ટની સમજને અસર કરી શકે છે. તમે લેતા હો તે બધાં દવા, વિટામિન, હર્બલ વસ્તુઓ અને સપ્લિમેન્ટની યાદી સાથે રાખો. રિપોર્ટના આંકડા શા માટે એકલા પૂરતા નથી તે જાણવા માટે થાઇરોઇડ રિપોર્ટ કેવી રીતે સમજવો? વાંચો.
એપોઇન્ટમેન્ટ માટે કેવી તૈયારી કરવી?
સારું મૂલ્યાંકન માત્ર એક આંકડા પર આધારિત ન હોય. નીચેની માહિતી સાથે જવાથી મુલાકાત વધુ ઉપયોગી બને છે:
- લક્ષણો ક્યારે શરૂ થયા અને તેમાં શું ફેરફાર થયો;
- તમારા જૂના TSH, T4 અથવા અન્ય રિપોર્ટ;
- તમે લેતા તમામ દવા અને સપ્લિમેન્ટ;
- પરિવારમાં થાઇરોઇડ, ડાયાબિટીસ અથવા ઓટોઇમ્યુન બીમારીનો ઇતિહાસ;
- ગર્ભાવસ્થા, પ્રસવ પછીનો સમય, માસિકમાં ફેરફાર અથવા ગળાની ગાંઠ વિશે માહિતી;
- ધબકારા, વજન અને ઊંઘ વિશે તમારા પોતાના નોંધો.
જો તમને પહેલેથી દવા લખાઈ હોય, તો તે તમારી રીતે જ ચાલુ રાખો જ્યાં સુધી ડૉક્ટર બીજી સૂચના ન આપે. કોઈના રિપોર્ટ કે લક્ષણો પર આધાર રાખીને તમારી દવા બદલવી જોખમી હોઈ શકે છે. અમદાવાદમાં મુલાકાત અથવા ઑનલાઇન સલાહ માટે clinic and appointment information જોઈ શકો છો.
લક્ષણોની નાની નોંધ કેવી રીતે રાખવી?
દરરોજ લાંબી ડાયરી લખવાની જરૂર નથી. બે કે ત્રણ અઠવાડિયા માટે ટૂંકી નોંધ પૂરતી રહે છે. ઊંઘનો સમય, ગરમી કે ઠંડી વધુ લાગી કે નહીં, ધબકારા કે કંપારી થઈ કે નહીં, પાચન, માસિકનો ફેરફાર અને કોઈ નવી દવા અથવા સપ્લિમેન્ટ શરૂ કર્યો હોય તે નોંધો. જો વજન માપતા હો તો એક જ તુલા અને લગભગ એક જ સમયનો ઉપયોગ કરો. એક દિવસના ઉતારચઢાવ કરતાં સમય સાથેનો નમૂનો વધુ મહત્વનો હોય છે.
આ નોંધનો હેતુ પોતાની જાતને ચિંતિત કરવો નથી. તેનો હેતુ મુલાકાત દરમિયાન સ્પષ્ટ માહિતી આપવાનો છે. જો કોઈ લક્ષણ ઝડપથી વધે, રોજિંદા કામમાં અડચણ લાવે અથવા ઉપર જણાવેલા તાત્કાલિક ચેતવણી સંકેતો સાથે આવે, તો નક્કી કરેલી મુલાકાત સુધી રાહ ન જુઓ.
ક્યારે તાત્કાલિક મદદ લેવી?
રાહ ન જુઓ: છાતીમાં દુખાવો, ખૂબ ઝડપી અથવા અનિયમિત ધબકારા સાથે ચક્કર કે શ્વાસની તકલીફ, ઊંચા તાવ સાથે મૂંઝવણ અથવા અસામાન્ય બેચેની, બેભાન થવું, ગળાના સોજા સાથે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, અથવા ગળવામાં અચાનક મુશ્કેલી થાય તો તરત નજીકના ઇમરજન્સી વિભાગમાં જાઓ અથવા 108 કે 112 પર કૉલ કરો.
આ ચેતવણી સંકેતો માત્ર થાઇરોઇડથી જ થાય એવું નથી, પરંતુ તેવા લક્ષણોનું તાત્કાલિક મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. રૂટીન ટેસ્ટ કે ઑનલાઇન શોધ માટે રાહ જોવી યોગ્ય નથી.
ઘણી વાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શું માત્ર લક્ષણો પરથી થાઇરોઇડનું નિદાન થઈ શકે? ના. થાક, વજનમાં ફેરફાર, વાળ ખરવા કે ધબકારા જેવી તકલીફો બીજા ઘણા કારણોસર પણ થઈ શકે છે. ડૉક્ટર તમારી તકલીફ, તપાસ અને જરૂરી હોય તો TSH તથા Free T4 જેવા રક્ત પરીક્ષણોને સાથે જોઈને નિર્ણય કરે છે.
થાઇરોઇડ ટેસ્ટ માટે ખાલી પેટે જવું પડે? થાઇરોઇડ ટેસ્ટ માટે સામાન્ય રીતે ખાલી પેટે જવાની જરૂર નથી. પરંતુ બીજા ટેસ્ટ સાથે લખાયા હોય તો લેબોરેટરી અથવા ડૉક્ટરની સૂચના અનુસરો. તમે લેતા હો તે દવા અને સપ્લિમેન્ટ વિશે લેબોરેટરી તથા ડૉક્ટરને જણાવો.
થાઇરોઇડની દવા ચાલતી હોય ત્યારે લક્ષણો પાછાં આવે તો શું કરવું? દવા જાતે બંધ, શરૂ અથવા બદલશો નહીં. ધબકારા, કંપારી, અસામાન્ય થાક, વજનમાં ફેરફાર અથવા અન્ય નવી તકલીફ નોંધો અને સમયસર તમારા ડૉક્ટર સાથે વાત કરો. દવાની યોગ્યતા રિપોર્ટ અને તમારી સમગ્ર સ્થિતિ જોઈને નક્કી થાય છે.
સંદર્ભ
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Hyperthyroidism.
- NHS. Underactive thyroid (hypothyroidism).
- American Thyroid Association. Thyroid patient information.
