ટૂંકો જવાબ: વધુ તરસ લાગવી, વારંવાર પેશાબ થવો, અસામાન્ય થાક, ઝાંખું દેખાવું, કારણ વગર વજન ઘટવું અને વારંવાર ચેપ લાગવો ડાયાબિટીસના લક્ષણો હોઈ શકે છે. પરંતુ ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસમાં ઘણા લોકોને લાંબા સમય સુધી કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ હોતું નથી. તેથી લક્ષણો પર રાહ જોવાને બદલે, જોખમ હોય ત્યારે સમયસર ટેસ્ટ કરાવવો વધુ સલામત છે.
આ લેખ લક્ષણોને સમજવામાં મદદ કરે છે, પોતે નિદાન કરવા માટે નથી. તરસ, થાક કે વજનમાં ફેરફાર થાઇરોઇડ, ઊંઘની તકલીફ, ચેપ, લોહીની ઊણપ, દવાઓ અથવા અન્ય કારણોથી પણ થઈ શકે છે. શંકા હોય તો રિપોર્ટ અને સંપૂર્ણ ઇતિહાસ સાથે ડૉક્ટરની સલાહ લો.
ડાયાબિટીસના સામાન્ય લક્ષણો કયા છે?
ડાયાબિટીસમાં લોહીમાં ગ્લુકોઝ લાંબા સમય સુધી વધારે રહે છે. જ્યારે શરીર ગ્લુકોઝનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકતું નથી, ત્યારે નીચેના ફેરફારો દેખાઈ શકે છે:
- સામાન્ય કરતાં વધારે તરસ લાગવી અથવા મોઢું સૂકાવું;
- દિવસમાં અને ખાસ કરીને રાત્રે વારંવાર પેશાબ માટે જવું;
- પૂરતું સૂતા હોવા છતાં થાક કે ઊર્જા ઓછી લાગવી;
- દૃષ્ટિ ઝાંખી લાગવી અથવા આંખનો નંબર અચાનક બદલાયો હોય એવું લાગવું;
- સામાન્ય કરતાં વધુ ભૂખ લાગવી;
- પ્રયત્ન વિના વજન ઘટવું;
- ચામડી, પેશાબની નળી અથવા ફંગલ ચેપ વારંવાર થવો;
- ઘા કે કાપો ભરવામાં વધુ સમય લાગવો;
- હાથપગમાં ઝણઝણાટ, સુન્નપણું કે બળતરાની લાગણી.
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases અને American Diabetes Association બંને આ સંકેતોને સામાન્ય ચેતવણી તરીકે ગણાવે છે. તેમ છતાં, એક લક્ષણનો અર્થ હંમેશાં ડાયાબિટીસ નથી. લક્ષણો કેટલા સમયથી છે, સાથે બીમારી કે દવા છે કે નહીં અને લેબોરેટરી ટેસ્ટ શું કહે છે, તે બધું મહત્વનું છે.

તરસ અને વારંવાર પેશાબ કેમ થાય છે?
સુગર વધે ત્યારે કિડની વધારાનો ગ્લુકોઝ પેશાબ મારફતે બહાર કાઢવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તેની સાથે પાણી પણ વધારે જાય છે. તેથી પેશાબ વધારે થાય, શરીરમાં પાણી ઓછું લાગે અને તરસ વધે, એવો ચક્ર બની શકે છે. ઘણા લોકો આ ફેરફાર ગરમી, વધુ પાણી પીવાની ટેવ અથવા ઉંમર સાથે જોડીને નજરઅંદાજ કરે છે.
ખાસ ધ્યાન આપવું જો રાત્રે પેશાબ માટે ઉઠવાની ટેવ નવી હોય, દિવસ દરમિયાન સતત પાણી પીવાની જરૂર લાગે, અથવા આ ફેરફાર સાથે થાક, ઝાંખું દેખાવું કે વજન ઘટવું હોય. પરંતુ પેશાબ વધવાનું કારણ યુરિન ઇન્ફેક્શન, પ્રોસ્ટેટની તકલીફ, ગર્ભાવસ્થા, વધુ ચા-કોફી, પાણીની ગોળી જેવી દવા અથવા બીજી સ્થિતિ પણ હોઈ શકે છે. તેથી માત્ર લક્ષણ પરથી નિર્ણય ન લો.
થાક, ભૂખ અને વજનમાં ફેરફારનો અર્થ શું?
ગ્લુકોઝ લોહીમાં હોવા છતાં શરીરના કોષો તેને ઊર્જા તરીકે સારી રીતે વાપરી શકતા ન હોય, ત્યારે થાક લાગતો હોઈ શકે છે. ઊંઘ ઓછી હોવી, તણાવ, એનિમિયા, થાઇરોઇડની સમસ્યા અને ચેપ પણ થાકના સામાન્ય કારણો છે. તેથી થાક સાથે અન્ય લક્ષણો, તમારી દૈનિક રૂટિન અને રિપોર્ટ જોવાથી જ અર્થ સ્પષ્ટ થાય છે.
ખાવા છતાં ભૂખ વધુ લાગવી અથવા પ્રયત્ન વગર વજન ઘટવું હોય તો સમયસર મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસમાં લક્ષણો દિવસો કે અઠવાડિયામાં ઝડપથી વધી શકે છે. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ ધીમે ધીમે વિકસે છે અને લક્ષણો હળવા કે ગેરહાજર રહે તે સામાન્ય છે. બાળકો, કિશોરો અને યુવાનોમાં નવી તરસ, રાત્રે પેશાબ, વજન ઘટવું અથવા ઊલટી જેવી તકલીફને મોડું ન કરો.
ઝાંખું દેખાવું, ચેપ કે ઘા મોડા ભરાવા વિશે શું જાણવું?
લોહીમાં ગ્લુકોઝમાં ફેરફાર થવાથી આંખના લેન્સમાં પાણીનું સંતુલન બદલાઈ શકે છે અને દૃષ્ટિ થોડા સમય માટે ઝાંખી લાગે છે. આને નવી ચશ્માની જરૂરિયાત માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી, ખાસ કરીને તરસ અથવા પેશાબ વધ્યો હોય તો. દૃષ્ટિ અચાનક ઓછી થવી, આંખમાં દુખાવો, ચહેરો વાંકો દેખાવું અથવા બોલવામાં તકલીફ હોય તો એ અલગ તાત્કાલિક પરિસ્થિતિ હોઈ શકે છે અને તરત સારવાર લેવી જોઈએ.
વારંવાર ચામડી, પેશાબની નળી અથવા ફંગલ ચેપ થવો પણ તપાસનો કારણ બની શકે છે. ઘા મોડા ભરાવા, પગમાં સંવેદના ઓછી થવી અથવા નાનો ઘા દેખાતો ન હોવો ડાયાબિટીસમાં ગંભીર બની શકે છે. પગમાં લાલાશ, સોજો, ગરમી, કાળો પડતો ભાગ, પુસ, તાવ અથવા ચાલવામાં તકલીફ હોય તો રૂટીન મુલાકાતની રાહ ન જુઓ.
લક્ષણો ન હોય તો પણ ટેસ્ટ ક્યારે કરાવવો?
પ્રી-ડાયાબિટીસ અને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ ઘણી વાર શાંતિથી વધે છે. સારું લાગતું હોવું એ સુગર સામાન્ય હોવાનો પુરાવો નથી. ડૉક્ટર નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં તપાસની સલાહ આપી શકે છે:
- માતા, પિતા, ભાઈ કે બહેનને ડાયાબિટીસ હોય;
- વજન, કમરનો ઘેરાવો અથવા બ્લડ પ્રેશર વધેલું હોય;
- અગાઉ પ્રી-ડાયાબિટીસ આવ્યો હોય;
- ગર્ભાવસ્થામાં ડાયાબિટીસ થયો હોય અથવા બાળકનું જન્મવજન વધારે રહ્યું હોય;
- PCOS, ફેટી લિવર, ઊંઘમાં શ્વાસ અટકવાની તકલીફ અથવા હૃદયરોગના જોખમના પરિબળો હોય;
- લાંબા સમયથી સ્ટેરોઇડ દવા ચાલી રહી હોય;
- કોઈ રિપોર્ટમાં શંકાસ્પદ ગ્લુકોઝ અથવા HbA1c દેખાયું હોય.
PCOS અને ડાયાબિટીસનો સંબંધ સમજવા માટે PCOS care in Ahmedabad વાંચી શકો છો. સ્ટેરોઇડ લેતા હો તો દવા પોતાની રીતે બંધ ન કરો, પરંતુ સ્ટેરોઇડ અને બ્લડ સુગર વિશેની માહિતી સાથે તમારા પ્રિસ્ક્રાઇબિંગ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.
કયા ટેસ્ટથી સાચો જવાબ મળે?
ડાયાબિટીસની તપાસમાં સામાન્ય રીતે લેબોરેટરીમાં fasting plasma glucose, HbA1c અથવા જરૂરી હોય ત્યારે glucose tolerance test કરવામાં આવે છે. કયો ટેસ્ટ યોગ્ય છે તે તમારી ઉંમર, લક્ષણો, ગર્ભાવસ્થા, અગાઉના રિપોર્ટ અને દવાઓ પર આધાર રાખે છે. HbA1c છેલ્લા બે થી ત્રણ મહિનાનો અંદાજ આપે છે, પરંતુ એનિમિયા, તાજેતરનું રક્તસ્રાવ, કિડનીની કેટલીક તકલીફો અથવા હિમોગ્લોબિનની જાતિગત ભિન્નતા જેવી સ્થિતિમાં તેનું અર્થઘટન બદલાઈ શકે છે.
ઘરનું ગ્લુકોમીટર રોજિંદા દેખરેખ માટે ઉપયોગી હોઈ શકે છે, પણ એક જ ઘરેલું વાંચનથી ડાયાબિટીસનું નિદાન નક્કી થતું નથી. રિપોર્ટ ક્યારે લેવાયો, ખાલી પેટ હતા કે નહીં અને તમને લક્ષણો છે કે નહીં, એ પણ મહત્વનું છે. HbA1c test: what your result means લેખમાં HbA1c રિપોર્ટને સમગ્ર પરિસ્થિતિ સાથે કેવી રીતે જોવો તે સમજાવ્યું છે.
બાળકો, કિશોરો અને ગર્ભાવસ્થામાં શું અલગ ધ્યાન રાખવું?
બાળક કે કિશોરમાં વધુ તરસ, પેશાબ વધવો, રાત્રે ફરી પથારી ભીની થવી, ઝડપથી વજન ઘટવું, થાક અથવા શાળામાં ધ્યાન ન લાગવું જેવી નવી તકલીફ હોય તો તેને માત્ર ઉનાળા, પરીક્ષાના તણાવ અથવા ખાવાની ટેવ સાથે જોડીને ટાળશો નહીં. ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ કોઈ પણ ઉંમરે થઈ શકે છે અને લક્ષણો ઝડપથી આગળ વધી શકે છે. ઊલટી, પેટદુખાવો, ઊંડા શ્વાસ અથવા અસામાન્ય ઘેન સાથે આવા લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલ જવું જોઈએ.
ગર્ભાવસ્થાનો ડાયાબિટીસ ઘણી વાર કોઈ લક્ષણ આપતો નથી. તેથી ગર્ભાવસ્થામાં માત્ર સારું લાગતું હોવાથી તપાસ છોડવી યોગ્ય નથી. ક્યારે અને કયો ટેસ્ટ કરાવવો તે તમારા પ્રસૂતિ નિષ્ણાત નક્કી કરે છે. અગાઉ ગર્ભાવસ્થાનો ડાયાબિટીસ થયો હોય તો ભવિષ્યમાં ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસનું જોખમ વધી શકે છે, તેથી જન્મ પછીની અને આગળની નિયમિત તપાસ વિશે પૂછવું ઉપયોગી છે.
કયા ફેરફારો ડાયાબિટીસ નથી, પણ તપાસ લાયક છે?
લક્ષણોનું નામ સાંભળીને ગભરાવું જરૂરી નથી. દિવસ ગરમ હોય ત્યારે તરસ વધવી, વધુ ચા કે કૉફી પછી પેશાબ વધવો અથવા રાત્રે એક વખત ઉઠવું, હંમેશાં ડાયાબિટીસ બતાવતું નથી. બીજી બાજુ, અનેક નાનાં ફેરફારો એકસાથે અને સતત રહે ત્યારે તપાસ કરાવવાથી સ્પષ્ટતા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, તરસ સાથે રાત્રે બે-ત્રણ વખત પેશાબ, થાક અને અજાણ્યા વજનઘટાડો હોય તો રાહ જોવાની બદલે લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવવો સમજદારીભર્યો પગલું છે.
જાણીતો ડાયાબિટીસ હોય અને અચાનક પહેલાં કરતાં ખૂબ વધારે પ્યાસ, પેશાબ, થાક, બીમારી દરમિયાન ઊંચાં રીડિંગ, અથવા ખાવું-પીવું મુશ્કેલ બને તેવા લક્ષણો થાય તો તમારી સારવાર ટીમને વહેલી તકે જણાવો. દવાના નામ, સમય કે માત્રામાં ફેરફાર પોતે ન કરો. બીમારીના દિવસોમાં શું કરવું તે અંગે વ્યક્તિગત યોજના પહેલેથી પૂછવી મદદરૂપ રહે છે.
ટેસ્ટ પછી પણ રોજિંદી માહિતી કેમ મહત્વની છે?
રિપોર્ટ એક ઉપયોગી ક્ષણનું ચિત્ર આપે છે, પરંતુ સારવાર અને રોકથામ માટે દૈનિક ટેવો પણ મહત્ત્વની છે. ભોજનનો સમય, ઊંઘ, ચાલવું-ફરવું, તણાવ, બીમારીના દિવસો અને નિયમિત દવા, દરેક ગ્લુકોઝને અસર કરી શકે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે દરેક વસ્તુનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ શક્ય છે અથવા એક દિવસનો ફેરફાર નિષ્ફળતા છે. હેતુ એવો નમૂનો ઓળખવાનો છે જે તમારા તબીબને યોગ્ય સલાહ આપવામાં મદદ કરે.
રિપોર્ટ સામાન્ય હોય છતાં જોખમના પરિબળો રહે તો આગળની તપાસનો સમય તમારા ડૉક્ટર સાથે નક્કી કરો. રિપોર્ટ અસામાન્ય હોય તો પણ ડરથી કોઈ ખાસ ખોરાક સંપૂર્ણ બંધ કરવો કે ઇન્ટરનેટ પરથી દવા શરૂ કરવી યોગ્ય નથી. નાની, ટકાઉ અને વ્યક્તિગત રીતે યોગ્ય પસંદગીઓ, સાથે નિયમિત ફોલો-અપ, લાંબા ગાળાની સંભાળનો વધુ સલામત આધાર છે.
પરિવારના સભ્યોને પણ શું જોવું અને ક્યારે મદદ લેવી તે ખબર હોય તો બીમારીના દિવસોમાં નિર્ણય સરળ બને છે. તમારી તબીબી માહિતી, દવાઓની યાદી અને ઇમરજન્સી સંપર્ક નંબર સરળતાથી મળે તેવી જગ્યાએ રાખો. આ તૈયારી ભય માટે નહીં, પરંતુ યોગ્ય સમયે યોગ્ય મદદ મેળવવા માટે છે.
મુલાકાત પહેલાં શું નોંધવું અને શું સાથે લેવું?
ડૉક્ટરને મળવા પહેલાં બે અઠવાડિયાની નાની નોંધ ઘણી મદદરૂપ બને છે. તરસ અથવા પેશાબમાં ફેરફાર ક્યારે શરૂ થયો, રાત્રે કેટલા વખત ઊઠો છો, વજનમાં ફેરફાર થયો કે નહીં, દૃષ્ટિ અથવા પગમાં શું તકલીફ છે, અને કોઈ નવી દવા શરૂ થઈ છે કે નહીં, તે નોંધો. જો ગ્લુકોમીટર હોય તો તારીખ, સમય, ખાવા સાથેનો સંબંધ અને વાંચન નોંધો. એક અસામાન્ય નંબરને વારંવાર માપીને ગભરાવાની જગ્યાએ, આ નોંધ સાથે સલાહ લો.
જૂના HbA1c, સુગર, કિડની, લિપિડ અથવા થાઇરોઇડ રિપોર્ટ, તમે લેતા તમામ દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટ્સની યાદી, અને પરિવારના ડાયાબિટીસનો ઇતિહાસ સાથે લાવો. પહેલી એન્ડોક્રિનોલોજી મુલાકાત માટેની તૈયારી તમને શું ઉપયોગી રહેશે તે વધુ વિગતે બતાવે છે.

ક્યારે તરત મદદ લેવી?
રાહ ન જુઓ: ઉલટી, પેટમાં દુખાવો, ઝડપથી કે ઊંડો શ્વાસ, ખૂબ ઘેન કે મૂંઝવણ, બેહોશ થવું, ફળ જેવી વાસવાળો શ્વાસ, ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન, છાતીમાં દુખાવો અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ હોય તો તરત નજીકના ઇમરજન્સી વિભાગમાં જાઓ અથવા 108 કે 112 પર કૉલ કરો.
આ લક્ષણો diabetic ketoacidosis જેવી તાત્કાલિક સ્થિતિના સંકેત હોઈ શકે છે, ખાસ કરીને ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસમાં, પરંતુ કારણ કંઈ પણ હોય તાત્કાલિક મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. American Diabetes Associationની DKA માહિતી જણાવે છે કે ઊલટી, પેટદુખાવો, ભારે શ્વાસ અને મૂંઝવણ સાથેની સ્થિતિ ઝડપથી બગડી શકે છે. ઑનલાઇન શોધ, રૂટીન બ્લડ ટેસ્ટ અથવા પછીની મુલાકાત માટે રાહ જોવી યોગ્ય નથી.
આગળનું યોગ્ય પગલું શું છે?
લક્ષણો હોય તો સમયસર ટેસ્ટ કરાવો, પણ પોતાની રીતે ડાયાબિટીસની દવા શરૂ, બંધ કે બદલો નહીં. જો રિપોર્ટ અસામાન્ય આવ્યો હોય તો તે તમારા ખોરાક, વજન, બીજા રોગો, દવાઓ અને જીવનની સ્થિતિ સાથે સમજવાનો હોય છે. સામાન્ય ભોજનની ગોઠવણ માટે ગુજરાતી ડાયાબિટીસ ડાયટ ચાર્ટ ઉપયોગી શરૂઆત બની શકે છે, પરંતુ તે વ્યક્તિગત સારવાર યોજના નથી.
અમદાવાદમાં મુલાકાત અથવા ઑનલાઇન સલાહ માટે એપોઇન્ટમેન્ટ અને સંપર્ક માહિતી જોઈ શકો છો. ડૉ. ઓમ જે. લાખાણી સાથે ડાયાબિટીસનું મૂલ્યાંકન લક્ષણો, રિપોર્ટ અને તમારા પોતાના લક્ષ્યોને સાથે લઈને થાય છે.
ઘણી વાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શું ડાયાબિટીસમાં હંમેશાં તરસ લાગે છે? ના. તરસ સામાન્ય સંકેત છે, પરંતુ ઘણા લોકોમાં ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ લાંબા સમય સુધી કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ વગર રહે છે. જોખમના પરિબળો હોય તો લક્ષણોની રાહ ન જોવી.
શું માત્ર થાકથી ડાયાબિટીસ હોઈ શકે? થાકના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. જો થાક સાથે તરસ, પેશાબ વધવો, વજન ઘટવું, ઝાંખું દેખાવું અથવા વારંવાર ચેપ હોય તો સમયસર તપાસ કરાવવી યોગ્ય છે.
એક વાર સુગર વધી હોય તો ડાયાબિટીસ નક્કી થઈ જાય? જરૂરી નથી. બીમારી, તણાવ, ખાવાનો સમય અને દવાઓ વાંચનને અસર કરી શકે છે. ડૉક્ટર યોગ્ય લેબ ટેસ્ટ અને તમારી પરિસ્થિતિ જોઈને નિર્ણય કરે છે.
સંદર્ભ
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Symptoms & Causes of Diabetes.
- American Diabetes Association. Warning Signs & Symptoms of Diabetes.
- Centers for Disease Control and Prevention. Symptoms of Diabetes.
- American Diabetes Association. Diabetic Ketoacidosis.
