ટૂંકો જવાબ: ડાયાબિટીસ એટલે લોહીમાં સુગર (glucose) લાંબા સમય સુધી સામાન્ય કરતાં વધારે રહેવી. તેનું નિદાન HbA1c અને ખાલી પેટે (fasting) સુગર જેવા લોહીના ટેસ્ટથી થાય છે. શરૂઆતમાં ઘણી વાર કોઈ લક્ષણ હોતાં નથી, એટલે સમયસર તપાસ અને ડૉક્ટરની સલાહ ખૂબ જરૂરી છે.

ઘણા લોકોને ડાયાબિટીસની ખબર બીજા કારણસર કરાવેલા રિપોર્ટમાં અચાનક પડે છે. આ લેખ ડૉક્ટર પાસે પહેલી વાર જતાં પહેલાં જરૂરી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.

ડાયાબિટીસ એટલે શું?

આપણે જે ખાઈએ છીએ તેમાંથી શરીરને ગ્લુકોઝ મળે છે. સ્વાદુપિંડ (pancreas) માં બનતો ઇન્સ્યુલિન (insulin) નામનો હોર્મોન આ ગ્લુકોઝને શરીરના કોષો સુધી પહોંચાડે છે. જ્યારે ઇન્સ્યુલિન પૂરતો ન બને, અથવા શરીર તેના પર બરાબર પ્રતિભાવ ન આપે, ત્યારે લોહીમાં સુગર વધી જાય છે. આને ડાયાબિટીસ કહેવાય.

મુખ્ય પ્રકાર:

  • ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ (Type 2): પુખ્તોમાં સામાન્ય પ્રકાર. વજન, પેટની ચરબી, ઓછી કસરત અને વારસો તેમાં ભાગ ભજવે છે.
  • ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ (Type 1): શરીરમાં ઇન્સ્યુલિન બનવાનું લગભગ બંધ થઈ જાય છે. બાળકો અને યુવાનોમાં વધુ જોવા મળે છે, અને પહેલા દિવસથી ઇન્સ્યુલિનની જરૂર પડે છે.
  • ગર્ભાવસ્થાનો ડાયાબિટીસ (gestational diabetes): ગર્ભાવસ્થામાં પહેલી વાર દેખાતો ડાયાબિટીસ.

ભારતમાં ICMR ના એક મોટા રાષ્ટ્રીય અભ્યાસ મુજબ, લગભગ દર નવ પુખ્ત વ્યક્તિમાંથી એકને ડાયાબિટીસ છે, અને તેનાથી પણ વધુ લોકોને પ્રી-ડાયાબિટીસ (prediabetes) છે.

વધુ તરસ, વારંવાર પેશાબ, કારણ વગર વજન ઘટવું, થાક, ઘા મોડા રુઝાવા અને વારંવાર ચેપ ડાયાબિટીસનાં લક્ષણો હોઈ શકે, પણ ઘણા લોકોમાં કોઈ લક્ષણ હોતું નથી.

કયા ટેસ્ટ કરાવવા પડે, અને નિદાન કયા આંકડા પર થાય?

નીચેના આંકડા માત્ર નિદાન (diagnosis) માટેના છે. સારવાર દરમિયાન તમારું લક્ષ્ય (target) અલગ હોઈ શકે, જે તમારા ડૉક્ટર નક્કી કરશે.

  • HbA1c: છેલ્લા લગભગ બે-ત્રણ મહિનાની સરેરાશ સુગર બતાવે છે. 6.5% કે તેથી વધુ હોય તો ડાયાબિટીસ, અને 5.7% થી 6.4% હોય તો પ્રી-ડાયાબિટીસ ગણાય.
  • ખાલી પેટે સુગર (fasting glucose): ઓછામાં ઓછા 8 કલાક કંઈ ન ખાધા પછી. 126 mg/dL કે તેથી વધુ હોય તો ડાયાબિટીસ, અને 100 થી 125 mg/dL હોય તો પ્રી-ડાયાબિટીસ ગણાય.
  • ગ્લુકોઝ પીધા પછી 2 કલાકે (OGTT): 200 mg/dL કે તેથી વધુ હોય તો ડાયાબિટીસ, અને 140 થી 199 mg/dL હોય તો પ્રી-ડાયાબિટીસ ગણાય.
  • લક્ષણો સાથે કોઈ પણ સમયની સુગર (random glucose) 200 mg/dL કે તેથી વધુ હોય તો પણ ડાયાબિટીસ ગણાય.

લક્ષણ ન હોય તો સામાન્ય રીતે ટેસ્ટ ફરી કરાવીને નિદાન પાકું કરાય છે. જમ્યા પછીની (PP) સુગર સારવાર પર નજર રાખવામાં ઉપયોગી છે. લોહીની ઊણપ (anaemia) કે હિમોગ્લોબિનની અમુક વારસાગત તકલીફોમાં HbA1c ખોટો આંકડો બતાવી શકે, એટલે ડૉક્ટર બીજા ટેસ્ટ પણ જોશે.

ગુજરાતી ઘરના ખોરાકમાં શું ધ્યાન રાખવું?

આ સામાન્ય માર્ગદર્શન છે, ડાયટ પ્લાન નથી. તમારા માટે યોગ્ય સલાહ ડૉક્ટર કે ડાયટિશિયન આપશે.

  • થાળીની ગોઠવણ: અડધી થાળી શાકભાજી અને સલાડ, એક ભાગ દાળ, કઠોળ, દહીં કે પનીર જેવું પ્રોટીન, અને બાકીનો ભાગ રોટલી, ભાખરી કે ભાત.
  • થેપલાં અને ભાખરી: માપ અને તેલ ઓછું રાખો, સાથે દહીં કે શાક લો.
  • ફરસાણ: ફાફડા, ગાંઠિયા અને ભજિયાં જેવી તળેલી વસ્તુઓ ક્યારેક અને થોડી. ઢોકળાં કે ખમણ જેવી બાફેલી વાનગીઓ પ્રમાણમાં સારી, પણ તેમાં ખાંડ પર ધ્યાન રાખો.
  • દાળ-શાકમાં ગળપણ: ગોળ કે ખાંડ ધીમે ધીમે ઓછો કરો. ગોળ પણ સુગર જ છે, "સલામત" વિકલ્પ નથી.
  • તહેવારો: ઉત્તરાયણની ચીકી, નવરાત્રિના ઉપવાસ કે દિવાળીની મીઠાઈ: નાનો ભાગ લો, ચાલવાનું ચાલુ રાખો અને સુગર તપાસતા રહો.
  • ઉપવાસ: જો તમે ડાયાબિટીસની દવા કે ઇન્સ્યુલિન લેતા હો, તો ઉપવાસ પહેલાં ડૉક્ટરને જરૂર પૂછો, કારણ કે ઉપવાસમાં સુગર બહુ ઘટી શકે છે.

ગુજરાતીમાં ડાયટ ચાર્ટ માટે જુઓ: ડૉ. ઓમ જે. લાખાણીના ડાયટ ચાર્ટ.

ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?

  • રિપોર્ટ ઉપરના નિદાનના આંકડા સુધી પહોંચે ત્યારે.
  • લક્ષણો હોય ત્યારે.
  • પરિવારમાં ડાયાબિટીસ હોય, વજન વધુ હોય, PCOS હોય, અથવા ગર્ભાવસ્થામાં ડાયાબિટીસ થયો હોય, તો લક્ષણ ન હોય તો પણ તપાસ કરાવવી.

પહેલી મુલાકાતમાં જૂના રિપોર્ટ, બધી દવાઓ (કે તેના ફોટા) અને સુગરની ડાયરી સાથે લાવો. ડૉક્ટર કિડની, આંખ, પગ, બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલની પણ તપાસ કરાવશે. કોઈ પણ દવા જાતે શરૂ કે બંધ ન કરો; સારવાર વિશેનો નિર્ણય ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરીને લો.

તરત ડૉક્ટર પાસે ક્યારે જવું?

આ લક્ષણો હોય તો રાહ ન જુઓ: ઉલટી, પેટમાં દુખાવો, ઝડપી કે ઊંડા શ્વાસ, ઘેન કે મૂંઝવણ, ખૂબ વધારે સુગર સાથે તબિયત બગડવી, અથવા ખૂબ ઓછી સુગર (પરસેવો, ધ્રુજારી, બેભાન થવું, આંચકી), કે છાતીમાં દુખાવો. તરત જ નજીકના ઇમરજન્સી વિભાગ (emergency department) માં જાઓ, અથવા 108 કે 112 પર કૉલ કરો.

વધુ વાંચો (અંગ્રેજીમાં)

AB Plus Hospital, અમદાવાદ ખાતે અથવા ઑનલાઇન ડૉ. ઓમ જે. લાખાણી સાથે કન્સલ્ટેશન બુક કરો → consult.dromlakhani.com. એપોઇન્ટમેન્ટ માટે કૉલ કરો: +91 73738 48848.

સંદર્ભ (References)

  1. American Diabetes Association Professional Practice Committee. 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2026. Diabetes Care. 2026. PubMed
  2. Anjana RM, et al. Metabolic non-communicable disease health report of India: the ICMR-INDIAB national cross-sectional study (ICMR-INDIAB-17). Lancet Diabetes Endocrinol. 2023. PubMed
  3. English E, et al. The effect of anaemia and abnormalities of erythrocyte indices on HbA1c analysis: a systematic review. Diabetologia. 2015. PubMed